εικασία Πουανκαρέ

Ο μεγάλος μαθηματικός Χέρμαν Μινκόφσκι (Hermann Minkowski) και ο φυσικομαθηματικός Ανρί Πουανκαρέ (Henri Poincaré) δεν βρίσκονται απλώς κοντά — βρίσκονται εξαιρετικά κοντά ιστορικά και εννοιολογικά. Τα έργα τους, ανεπιτήδευτα και χωρίς ιδεολογικό πρίσμα, συνδέονται άμεσα και αποτελούν τους δύο πυλώνες πάνω στους οποίους βασίστηκε η Ειδική Θεωρία της Σχετικότητας, την οποία διατύπωσε ο Άλμπερτ Αϊνστάιν το 1905. Αντικειμενικά, αποτέλεσαν την προϋπόθεση και την υλική βάση αυτής της θεωρίας.

Τι τους συνέδεε τόσο καταλυτικά και αντικειμενικά;

Το έργο τους αποτελεί έναν αδιάσπαστο συνδετικό κρίκο, καθότι τα μοντέλα τους είναι ταυτόχρονα και θεωρήματα. Η «εικασία του Πουανκαρέ» — που αφορά την τοπολογία των τρισδιάστατων χώρων και όχι τη σχετικότητα — διατυπώθηκε το 1904 και αποδείχθηκε σχεδόν έναν αιώνα αργότερα (2002–2003) από τον Ρώσο μαθηματικό Γκριγκόρι Περελμάν[1]. Με την απόδειξή του, η εικασία έγινε θεώρημα: μια αντικειμενική πραγματικότητα, όχι μια ανοιχτή ερώτηση.

Και οι δύο αυτοί κορυφαίοι επιστήμονες εργάστηκαν πάνω και μέσα στην αλυσίδα αποκωδικοποίησης της χαρτογράφησης του περιεχομένου της ύλης — της ύλης και όχι ενός δυϊστικού διαχωρισμού ανάμεσα σε πνεύμα και ύλη, όπως διέταξαν ο Αριστοτέλης και αργότερα ο Καρτέσιος.

Όλα αυτά συνέβησαν στις αρχές του 20ού αιώνα — μια περίοδος κατά την οποία, όπως και σήμερα, αναδύονταν «λερναίες ύδρες» φιλοσοφικών θέσεων που αμφισβητούσαν την υλική υπόσταση του σύμπαντος. Τότε, ο θετικισμός και ο εμπειριοκριτικισμός του Έρνστ Μαχ (1880s) — μια αναπροσαρμογή του υποκειμενικού ιδεαλισμού του Μπέρκλεϊ — αμφισβητούσαν την αντικειμενική ύλη. Σήμερα, ο «βιοκεντρισμός» και άλλες νεοϊδεαλιστικές τάσεις αναζητούν ένα «Θεϊκό Υποκείμενο» στις αισθήσεις ή στη «στρατηγική του Μεγάλου Αρχιτέκτονα».

Ο Πουανκαρέ και ο Μινκόφσκι — ίσως χωρίς να το γνωρίζουν — αποτέλεσαν μια αδιάσπαστη ενότητα υποστηρικτών της υλικής πραγματικότητας, με διαλεκτική προσέγγιση. Πάτησαν, ακούσια ή ακούσια, πάνω στο κοσμοϊστορικό έργο της Διαλεκτικής της Φύσης του Φρήντριχ Ένγκελς (γράφτηκε 1873–1886, δημοσιεύθηκε 1925)[2], ακόμα κι αν δεν το είχαν διαβάσει. Το έργο τους, ωστόσο, αποτύπωσε με φυσικομαθηματικούς όρους τους νόμους της διαλεκτικής.

Η θέση τους έγινε ακόμα πιο ισχυρή — και με αθέλητη συναίνεση — στο περιεχόμενο του Υλισμού και Εμπειριοκριτικισμού (1909) του Βλαδίμιρ Ίλιτς Λένιν, καθώς και των Φιλοσοφικών Τετραδίων (1914–1916, δημοσιεύθηκαν 1933, Άπαντα Έργα, Τόμος 29)[3]. Και τα δύο έργα υποστηρίζουν την υλιστική αντανάκλαση: ο υλικός κόσμος υπάρχει ανεξάρτητα από τη συνείδηση και αντικατοπτρίζεται σε αυτήν. Το ηλεκτρόνιο, που τότε ήταν νέα ανακάλυψη (J.J. Thomson, 1897), είναι μια μορφή της ύλης — όχι «αίσθηση» ή πνευματική οντότητα, όπως υποστήριζε με πάθος ο Λένιν.