Προανακτορική Κρήτη και Βελχανείς: Η Προϊστορία των Χανίων

Στην προανακτορική Κρήτη, αναπτύχθηκε η προϊστορία της πόλης μας, δηλαδή των Αρχαίων Βελχανίων, δηλαδή των πανάρχαίων προγόνων της πλειοψηφίας των σημερινών κατοίκων που ήταν και οι πρώτοι κάτοικοι της περιοχής που μετέπειτα φτιάχτηκε η Αρχαία Κυδωνία και στην σύγχρονη εποχή τα Χανιά.
Η πόλη αυτή εικάζεται ότι ονομαζόταν Βελχάνια – εξάλλου, μια παραφθορά του είναι τα σημερινά Χανιά, που ο δημοσιογράφος Τσίβης τα τοποθετούσε αφετηριακά λαθεμένα το 1252 και μάλιστα μ.Χ.
Τα Βελχάνια ονομάστηκαν έτσι από το όνομα του προμινωικού Θεού Βελχανού, όπως του Υάκινθου, του Βερέκυνθου (που έδωσε και το όνομά του στο όρος Μαλάξα, που δεν είναι ένας λόφος, αλλά ένα ιερό όρος, το οποίο λειτουργούσε και ως Ορυχείο από το οποίο γίνονταν εξόρυξη ορύχαλκου), του Μίνωα που ήταν τίτλος τιμής και φυσικά της πρώτης Αριάδνης.
Τα Βελχάνια εικάζεται, χωρίς να έχουν έλθει σοβαρές ανακαλύψεις από την «Αρχαιολογική Σκαπάνη», ότι δεν ήταν στο σημερινό κάμπο, όπου βρίσκεται το εμπορικό και διοικητικό κέντρο από τα σημερινά Χανιά, αλλά και την τότε Αρχαία Κυδωνία που ίδρυσε ο Κύδωνα (ήταν γιος της Ακάλλης και του θεού Ερμή, αλλά και εγγονός του Μίνωα και της Κρήτης), αποτελλόντας το καμάρι του κάμπου των Χανίων, αλλά στην περιοχή Μαράθι στο Ακρωτήρι των Χανίων, πάνω από τη Σούδα.

Αυτό που εικάζεται έχει μια κάποια στέρεη βάση, αλλά αρχαιολογικά δεν έχει αποδειχθεί ακόμα, ότι στην περιοχή υπήρχαν ορυχεία, πιθανότατα χαλκού.

Λίγο πριν την κάθοδο των Δωριέων (έλευση της εποχής του σιδήρου, ή και εποχής της μετάβασης από τη Γραμμική Β στο αλφάβητο – τη λεγόμενη «σκοτεινή περίοδο της Ελληνικής Αρχαιότητας», όπου δε βρίσκουμε και τα ανάλογα γραπτά ντοκουμέντα από το 1100 – 700 π.Χ., όπου ονομάζεται σε όλη την Ελληνική Επικράτεια, τη σημερινή, τότε ήταν οι πόλεις-κράτη και ανά περίοδο άλλαζε πάλι).
Οι Βελχάνεις ήταν οι πρώτοι ιστορικά καταγεγραμμένοι κάτοικοι της προανακτορικής περιόδου στη Δυτική Κρήτη των 50 πόλεων, αλλά τα ευρήματα είναι ακόμα πολύ φτωχά. Επίσης εικάζεται ότι ο Θεός Βελχανός εξισώθηκε και συμψηφίστηκε με τον Θεό Ήφαιστο, το μισό του Ασούρ (το ένα από τα παιδιά του Σημ και γενάρχη των Ασσυρίων), το άλλο μισό είναι ο Άρης. Κάτι που ενισχύει το γεγονός ότι η πόλη-κράτος ήταν πόλη εξόρυξης μετάλλου και όχι το σημερινό χάλι της μονοκαλλιέργειας των υπηρεσιών.
Αυτή η πόλη έχει μεγαλύτερη αξία (όχι με τη μαρξιστική έννοια), από τη σαχλή μετατροπή της πόλης σε ένα απέραντο νυχτερινό καταναλωτικό λούνα-παρκ, που είναι η επιτομή της σύγχρονης παρακμής.

Η Γεωγραφική Θέση και η Μεταλλουργική Φύση

Σε πρόσφατη αρθρογραφία μας μιλήσαμε για την προέλευση του ονόματος της πόλης των Χανίων, από την προησιόδεια Θεογονία που εντάσσεται στην εποχή του Χαλκού, και το πώς τα Χανιά, ως Βελχάνια, αποτύπωσαν τη γεωγραφική τους θέση κάπου ανάμεσα στο Μαράθι και απέναντι στο φυσικό επίνειο της σημερινής επαρχίας Κυδωνίας του σημερινού Δήμου Χανίων. Εκεί βρίσκεται το όρος Μαλάξα, το οποίο ήταν το όρος Βερέκυνθος (προς τιμήν του τότε Θεού), το οποίο ήταν και είναι ένα όρος γεμάτο ορείχαλκο και άλλου είδους μεταλλεύματα που τότε, είτε δεν τα γνώριζαν, είτε δεν μπορούσαν να εξορύξουν. Ωστόσο, οι τοποθεσίες είναι μάλλον εικασία, μια πιθανότητα που μένει να αποδειχθεί, καθότι δεν υπάρχουν ακόμα σοβαρά κι αξιόλογα αρχαιολογικά ευρήματα που να δικαιολογούν τη συγκεκριμένη τοποθεσία ως βάση της λατρείας του Βελχανού.

Θεότητες και Κοινωνικοοικονομικές Δομές

Στη σημερινή θα κάνουμε έναν κατάλογο από τις αρχαίες Θεότητες της προανακτορικής Μινωικής Κρήτης, οι οποίοι, όπως σε κάθε δουλοκτητική κοινότητα, ήταν γενάρχες που στα πλαίσια καταμερισμού του πλούτου αποθήκευαν το απόθεμα γι’ αυτούς. Όπως σε κάθε εκμεταλλευτικό σύστημα, άλλωστε η Κνωσσός είναι πλέον αποδεδειγμένο ότι δεν καταστράφηκε από το ηφαίστειο της Θήρας, αλλά από εξεγέρσεις που κατέδειχναν ότι στο συλλογικό ασυνείδητο ήταν κοντά τα πρώτα κοινοτικά συστήματα και ο πρωτόγονος κομμουνισμός.

Αντικειμενικά, δεν υπάρχουν γραπτά ονόματα θεοτήτων από την προανακτορική Κρήτη (περίπου 3500–2000 π.Χ.), καθώς τα μινωικά κείμενα και τα γραφικά συστήματα δεν είχαν ακόμη αναπτυχθεί και τα περισσότερα, λόγω της Γραμμικής Α που δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί (τουλάχιστον ακόμα – μόνο η μακαρίτισσα λόγιος της λεγόμενης Βιβλιοθήκης του Παρζάνιου το είχε καταφέρει με τον δίσκο της Φαιστού, αλλά αυτό ήταν μια ακόμα περίπτωση που δεν μπορεί να την πάρει κανείς στα σοβαρά). Ωστόσο, στη λαογραφία και στη σημερινή προφορική παράδοση, μετά από πολλές χιλιάδες χρόνια σε διάφορα ορεινά χωριά της Κρήτης, παρατηρείς ανθρώπους που δίνουν σε λαογράφους εδώ και μισό αιώνα ονόματα που αριθμούν μια εκατοντάδα.

Στην πραγματικότητα, οι αρχαιολόγοι ανασυγκροτούν τη θρησκεία αυτής της περιόδου μόνο μέσα από τα αντικείμενα, τα ειδώλια και τα σύμβολα που άφησαν οι άνθρωποι.

Οι Θεότητες της Προανακτορικής Κρήτης

• Η Μεγάλη Μητέρα (Θεά της Γονιμότητας): Αποτελεί την κεντρική λατρεία. Συμβολίζει τη γη, τη δημιουργία και τον κύκλο της ζωής.
• Η Πότνια των Θηρών (Κυρά των Ζώων): Προστατεύει τη φύση και τα άγρια ζώα. Εμφανίζεται συχνά σε σφραγίδες με λιοντάρια ή άλλα ζώα.
• Ο Νεαρός Θεός της Βλάστησης: Αντιπροσωπεύει τον κύκλο του θανάτου και της αναγέννησης της φύσης. Συνδέεται με τη Μεγάλη Μητέρα ως ο σύντροφός της.
• Οι Χθόνιες / Οικιακές Θεότητες: Συνδέονται με τη γη και το σπίτι. Αργότερα εξελίχθηκαν στη γνωστή μορφή της «Θεάς των Όφεων».
• Προελληνικές Ρίζες: Ο Υάκινθος, ο Βελχανός, ο Βερέκυνθος, ο Μίνωας, η Κρήτη, ακόμα και ο Πρίγκιπας με τα Κρίνα, η πρώτη Αριάδνη· ονόματα που έχουν τις ρίζες τους στην προελληνική (μινωική) Κρήτη, πολύ πριν από τον Ησίοδο και τη διαμόρφωση του δωδεκάθεου. Στη μετέπειτα ελληνική μυθολογία υποβαθμίστηκαν σε θνητούς ή τοπικούς ήρωες, όμως στην πραγματικότητα αποτελούσαν πρωταρχικές θεότητες της βλάστησης, προσωποποιήσεις της φύσης ή ιερά τοπωνύμια.

Διευκρίνιση σχετικά με τα Ονόματα

Είναι ένα συναρπαστικό ταξίδι στην προϊστορία. Ωστόσο, πρέπει να ξεκαθαρίσουμε κάτι πολύ σημαντικό για την επιστήμη της Αρχαιολογίας: Δεν υπάρχει κατάλογος με «100 ονόματα» θεών από την Εποχή του Χαλκού στην Κρήτη, επειδή η γλώσσα των Μινωιτών (η Γραμμική Α) δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί ακόμα.

Τα ελάχιστα συγκεκριμένα ονόματα που γνωρίζουμε διασώθηκαν είτε επειδή καταγράφηκαν αργότερα από τους Μυκηναίους στη Γραμμική Β (όπου εμφανίζονται οι πρώτες καταγραφές μινωικών λατρειών), είτε επειδή επιβίωσαν ως προελληνικά κατάλοιπα στην κλασική ελληνική μυθολογία.

Οι Μινωίτες δεν είχαν ένα πολυπληθές «δωδεκάθεο» με ξεχωριστά ονόματα. Αντίθετα, λάτρευαν μία ή δύο κεντρικές θεότητες (τη Μεγάλη Μητέρα και τον Νεαρό Θεό), οι οποίες έπαιρναν διαφορετικά προσωνύμια, ιδιότητες και υποστάσεις ανάλογα με το πού τις λάτρευαν (στο βουνό, στη θάλασσα, στο σπίτι).

Ακολουθεί η πιο ολοκληρωμένη επιστημονική συλλογή με τις μορφές, τις υποστάσεις και τα ελάχιστα διασωθέντα ονόματα των θεοτήτων της προανακτορικής και ανακτορικής Κρήτης:

1. Οι 5 Μορφές (Υποστάσεις) της Μινωικής Μεγάλης Θεάς

Οι αρχαιολόγοι, με βάση τα ειδώλια που έχουν βρεθεί (όπως στα προανακτορικά νεκροταφεία στον Μοχλό και τη Μεσαρά), χωρίζουν τη μία Μεγάλη Θεά σε υποστάσεις:

• Η Θεά των Όφεων (Χθόνια Υπόσταση): Συνδέεται με το εσωτερικό της γης, τη γονιμότητα του εδάφους, το σπίτι και την προστασία του παλατιού.
• Η Πότνια των Θηρών (Κυρά των Ζώων): Η θεά ως προστάτιδα της άγριας φύσης. Απεικονίζεται ανάμεσα σε λιοντάρια, πάνθηρες και ελάφια.
• Η Θεά των Πτερωτών / Ουράνια Θεά: Εμφανίζεται με πουλιά (περιστέρια ή κοράκια) στο κεφάλι, συμβολίζοντας την παρουσία της στον ουρανό και την επικοινωνία με τους ανθρώπους.
• Η Θεά της Μήκωνος (Θεά των Ιερών Ύπνων): Η υπόσταση που συνδέεται με τη θεραπεία, τις εκστάσεις και τον θρησκευτικό λήθαργο (απεικονίζεται με κάψουλες παπαρούνας).
• Η Θαλάσσια Θεά: Προστάτιδα των ναυτικών, απεικονίζεται σε σφραγίδες να ταξιδεύει σε ιερά πλοία πάνω στα κύματα.

2. Τα Προελληνικά Ονόματα που Διασώθηκαν

Αυτά είναι τα αυθεντικά ονόματα με προελληνικές ρίζες (καταλήξεις σε -νθος, -μνα, -ρτις) που άντεξαν στον χρόνο:

• Βριτόμαρτις: Σημαίνει «Γλυκιά Παρθένος» στην αρχαία κρητική διάλεκτο. Ήταν η μινωική θεά του κυνηγιού και των δασών.
• Δίκτυννα: Η υπόσταση της Βριτομάρτιδος ως προστάτιδας των βουνών (από το όρος Δίκτη) και των δικτύων των ψαράδων.
• Αριάδνη (Αρι-αγνή): Η «Άκρως Αγνή» ή «Πολύ Καθαρή». Αρχικά ήταν η Μεγάλη Θεά του Λαβυρίνθου και του Κάτω Κόσμου.
• Βελχανός: Ο νεαρός θεός της άνοιξης και της αναβλάστησης της φύσης, αλλά και ο νονός της σημερινής πόλης των Χανίων. Εξάλλου, από το όνομά του εικάζεται ότι παράγεται το «Χανιά», από το δεύτερο μόριο του ονόματός του.
• Υάκινθος: Προελληνικός θεός του μαρασμού και της αναγέννησης των λουλουδιών.
• Πιπίτουνα (Pi-pi-tu-na): Μια μυστηριώδης μινωική θεότητα που βρέθηκε καταγεγραμμένη σε πινακίδες της Κνωσού.
• Πάντε (Pa-de / Pa-de-i): Θεότητα της Κρήτης που αναφέρεται σε προσφορές λαδιού στη Γραμμική Β, πιθανώς συνδεδεμένη με τον Διόνυσο ή τον «Θείο Παίδα».

3. Μυθικά Όντα και Δαίμονες (Οι Υπηρέτες των Θεών)

Στα μινωικά σφραγιδόλιθα εμφανίζονται δεκάδες δαιμονικές μορφές που δεν ήταν «θεοί», αλλά ενεργούσαν ως μεσάζοντες:

• Το Μινωικό Ευφυές (Minoan Genius): Ένα καλοκάγαθο πλάσμα με μορφή ιπποποτάμου ή λιονταριού (αιγυπτιακής επίδρασης) που κρατάει σπονδικές πρόχους και ποτίζει τα ιερά δέντρα.
• Οι Ιδαίοι Δάκτυλοι: Μυθικοί μάγοι και μεταλλουργοί του βουνού Βερέκυνθος, οι οποίοι προστάτευαν τη γη και τη φωτιά.
• Οι Κουρήτες: Οι ένοπλοι νεαροί ημίθεοι που εκτελούσαν θορυβώδεις χορούς χτυπώντας τις ασπίδες τους για να κρύψουν το κλάμα του θείου βρέφους.
• Οι Γρύπες: Μυθικά όντα (σώμα λιονταριού, κεφάλι αετού) που απεικονίζονται δίπλα στον θρόνο της Κνωσού ως οι απόλυτοι φύλακες της θείας και βασιλικής εξουσίας.

4. Τοπωνύμια ως Θεϊκές Οντότητες

Στην Εποχή του Χαλκού, η ίδια η γεωγραφία ήταν ιερή, καθώς τα βουνά και τα σπήλαια δεν ήταν απλά τοποθεσίες, αλλά το ίδιο το «σώμα» της θεάς:

• Ιδαία Μητέρα: Η θεά ως προσωποποίηση του Ψηλορείτη (Ίδη).
• Δικταία Μητέρα: Η θεά ως προσωποποίηση των Λασιθιώτικων βουνών (Δίκτη).
• Βερέκυνθος: Το ιερό βουνό της μεταλλουργίας.
• Αμνισός / Ίνατος / Τσούτσουρος: Περιοχές όπου τα σπήλαια λατρεύονταν ως οι «μήτρες» της γης.