Α. Η Ιστορία δεν είναι οι προσδοκίες μας

Η Ιστορία δεν είναι οι προσδοκίες μας ούτε για το πολύ μακρινό χθες, ούτε για το πολύ κοντινό, ούτε φυσικά οι «εθνικιστικές» ανοησίες, οι οποίες έχουν ως αφετηρία την εποχή του Όθωνα και καθορίστηκαν από τη βαυαρική αρχαιοελληνική, ωστόσο ημιτελή παιδεία, με αρχιτέκτονες τους Μπάουερ και Μάουερ, οι οποίοι, κατά τρόπο θαυμάσιο να σημειώσουμε εδώ πέρα, μετέτρεψαν ένα βοσκοτόπι κατοικούμενο κυρίως από Αρβανίτες σε Πρωτεύουσα της σημερινής χώρας, δια του ρομαντισμού τους.

Κανένας Παπαρρηγόπουλος – τον οποίο είχε περάσει πριονοκορδέλα ο μεγάλος αστός ιστορικός Κωνσταντίνος Σάθας, ειδικά στο κομμάτι της συνέχειας του Αρχαίου με τον Ρωμαϊκό (και όχι Βυζαντινό) κόσμο. Της προαναφερθείσας γεωγραφικής περιοχής η ονομασία ήταν Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία – όπου και έτσι ονομαζόταν επισήμως – αλλά και κανένας από τους νεότερους αστικούς μύθους, δεν έχουν καμία συνάφεια, συνοχή και καμία απολύτως αλήθεια με την πραγματικότητα.

Πάνω στην ίδια γραμμή πλεύσης, λαθεμένα και με δόλο, το λεγόμενο «Βυζάντιο» αναγορεύτηκε σε κατασκεύασμα από μεγάλη μερίδα Γερμανών ιστορικών, για να αποθεώσουν τη δική τους θέση ως απόγονοι της Αρχαίας Ρώμης. Αμφότεροι και εκατέρωθεν δεν έχουν καμία σχέση με την πραγματικότητα, όσο κι αν η «Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία του Γερμανικού Έθνους» (1512-1806) παρουσιάζεται ψευδώς ως η συνέχεια της. Αν ανατρέξουμε στις επίσημες πηγές, θα βρούμε αναρίθμητα στοιχεία που αποδεικνύουν πώς οι φευγαλέες τάσεις από την αλήθεια αποκρύπτουν μεθοδικά την πραγματικότητα, η οποία στην πορεία του χρόνου μετατρέπεται σε μαζική αποστροφή της ιστορικής πραγματικότητας· αυτό το λες και μετανεωτερισμό.

Α1. Ιστορικό και παραϊστορικό «Μάτριξ»

Κατά τον ίδιο τρόπο, ένα αναλόγου μεγέθους παραϊστορικό «Μάτριξ» είχε αναδείξει και ο πατέρας της ιστορίας, Ηρόδοτος, όταν αναφερόταν στη λεγόμενη σκοτεινή εποχή της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας (1100 π.Χ. – τέλη 8ου Αιώνα π.Χ.), αφήνοντας καταφατικά ερωτήματα δια της διαλεκτικής του, και αφορούσε την αστοχία, αν όχι δυστοκία των υλικών πηγών, που άλλοτε δεν έβγαζαν κανένα νόημα, είτε περιέπλεκαν κι άλλο το ιστορικό κουβάρι· ένα κουβάρι που, τρόπον τινά, προσπάθησε να λύσει η εποχή του Πεισίστρατου, αλλά αυτό θα το δούμε παρακάτω.

Τότε, από την εποχή του Χαλκού, περάσαμε βίαια στην εποχή του Σιδήρου, σε αυτό συντέλεσε και η επίσης βίαιη και βάρβαρη (κατά τη λαϊκή γλώσσα σήμερα) κάθοδος των Δωριέων.

Α2. Η σκοτεινή εποχή και η καταγωγή των Δωριέων

Οι Δωριείς όμως δεν ήλθαν κατά βάση από την Ευρώπη, αλλά από τον Καύκασο και τη Δυτική Στέπα. Σε βάθος χρόνου είχαμε από το 1100 – 800 π.Χ. και από την Ευρώπη καθόδους, αλλά αυτές ήταν αμελητέες και αφορούσαν κάποια ελάχιστα μπουλούκια Αρχαιοβάλτων, Αρχαιοσλάβων και Γαλατών Κελτών.

Στην πραγματικότητα, ούτε ξανθοί ήταν, ούτε γαλανομάτες τουλάχιστον κατά πλειοψηφία· αυτό είναι το αφήγημα Γερμανών ιστορικών που χρησιμοποιούν την παραϊστορία ως «αξίωμα» και είναι δικό τους κατασκεύασμα μέσω του Ινδοευρωπαϊκού αστικού μύθου, που ουδεμία σχέση μπορεί να έχει με την πραγματικότητα.

Σύμφωνα με τις νεότερες αρχαιολογικές μελέτες, οι Δωριείς ήταν μείγματα και μπουλούκια που έρχονταν κατά ομάδες για πάνω από μισή χιλιετία, από τις στέπες της δύσης και τον Καύκασο. Δεν είναι μάλλον καθόλου τυχαίος ο μύθος της καταδρομικής εκστρατείας στην Ταυρίδα (τη χώρα των Ταύρων, που είναι η σημερινή Κριμαία) για το Χρυσόμαλλο δέρας.

Να θυμίσουμε εδώ πέρα ότι, με βάση την Αρχαιολογική σκαπάνη, αποικήθηκε κατά τον 9ο και 8ο αιώνα π.Χ. από Έλληνες από τη Μικρά Ασία (κυρίως από τη Μίλητο και την Ηράκλεια την Ποντική), οι οποίοι ίδρυσαν σημαντικές αποικίες στα παράλια, όπως η Χερσώνα. Να θυμίσουμε επίσης εδώ πέρα, ότι η Μίλητος και η Ηράκλεια η Ποντική (που ίδρυσαν τις αποικίες στην Κριμαία) βρίσκονταν στα παράλια της Μικράς Ασίας (στη σημερινή Τουρκία).

Η ιστορία τους συνδέεται άμεσα τόσο με τους Λυδούς όσο και με τους Χετταίους (Χιττίτες), που είναι προελληνικά φύλα, τα οποία από την εποχή του Χαλκού είχαν εμπορικές σχέσεις με τους Καυκάσιους Σκύθες, οι οποίοι ήταν και ορυχομεταλλουργοί. Τόσο οι Λύδοι, όσο και οι Χετταίοι, σε διαφορετικές όμως χρονικές περιόδους, προφανώς βρέθηκαν σε περιοχές όπως η Ταυρίδα και κατείχαν το τάχα μου δήθεν «χρυσόμαλλο δέρας», το οποίο πιθανολογείται να είναι συνταγή της τέχνης της σιδηρουργίας. Εξάλλου, το ουσιαστικό και επίθετο «μέταλλο» προέρχεται ως ετυμολογία από τη σύνθεση των μορίων «μετά» και «άλλο», δηλαδή: ψάχνω «μετά από άλλα» πράγματα, πηγαίνω από το ένα σημείο στο άλλο για να βρω κρυμμένα υλικά.

Ας δούμε για την ιστορία εμβόλιμα, από πού προέρχεται το αρχαίο ελληνικό ουσιαστικό μέταλλον, γιατί έχει τη δική της σημασία στην ιστορική έρευνα της σκοτεινής εποχής 1100 π.Χ. – 800 π.Χ., που αρχικά, η λέξη δεν σήμαινε το υλικό, αλλά το ορυχείο ή το μεταλλείο, ή ακόμα την περιοχή με τα κοκκινοχώματα, που εμπεριέχουν σίδηρο. Παράγεται από το αρχαίο ρήμα μεταλλάω-μεταλλώ, το οποίο σήμαινε «ψάχνω επίμονα, ερευνώ, εξερευνώ», κι εδώ είναι φανερό ότι η πλειοψηφία των Δωριέων, οι οποίοι δεν ήταν τροφοσυλλέκτες, αλλά οργανωμένες κοινωνίες, οι οποίες δεν υπήρχαν στη Δύση, αλλά στη Μέση Ανατολή και στον Καύκασο.

Μια επιστημονικά κατοχυρωμένη πιθανολογία είναι αυτή: Δωριείς σημαίνει «οι άνθρωποι των βουνών» ή «οι κάτοικοι της δασώδους γης», ή της «Δωρίδας / δασώδους κοιλάδας», που ήταν ο τραχύς και σκληροτράχηλος Καύκασος, με το ίδιο περίπου ανάγλυφο τοπίο και την ίδια περίπου χλωρίδα, όπου ο Δίας τιμωρούσε τους Τιτάνες όπως τον Προμηθέα, όχι μόνο γιατί ήταν αυτός που έδωσε τη φωτιά στους θνητούς, αλλά και γιατί ήταν ανιψιός του Κρόνου.

Μια άλλη πτυχή και εκδοχή είναι η εξής κι αφορά την υπόθεση για το «δόρυ», δηλαδή οι Δωριείς, ήταν οι φέροντες το δόρυ, αλλά αυτό είναι κυρίως παρετυμολογία και προέρχεται από εικασία, όπως οι άλλες δύο: η μία λέει ότι προέρχεται από τη Δωρίδα και η άλλη ότι φέρουν δώρα. Αν φυσικά ισχυριστεί κανείς και τα δύο, το μεν πρώτο σχετίζεται με την περιοχή της βόρειας Ελλάδας με αυτό το όνομα, αλλά αυτό το όνομα δεν ήταν τότε υπαρκτό, και το δεύτερο κάποιοι το συσχετίζουν με τη φράση «φοβοῦ τοὺς Δαναοὺς καὶ δῶρα φέροντας» που γράφτηκε μεταξύ 29-19 π.Χ. και προέρχεται από ένα άλλο σπουδαίο έπος της αρχαιότητας, την Αινειάδα του Ρωμαίου ποιητή Βιργίλιου, η οποία είναι συν τοις άλλοις γραμμένη στα λατινικά, πράγμα που καταδεικνύει ότι οι Δωριείς δεν ήταν ούτε οι Δαναοί της Βόρειας Ελλάδας, εικασία που καταρίπτεται ως ιδεογραφική.

Α3. Η σκοτεινή εποχή και η κάθοδος των Ευρωπαίων Βαρβάρων

Όπως αναφέραμε στην παραπάνω παράγραφο, μαζί με τους Δωριείς κατέβηκαν και άλλοι από άλλες κατευθύνσεις προς δυσμάς, αλλά για άλλους λόγους. Για 300 χρόνια, είναι αναρίθμητοι, ωστόσο ορμώμενοι από την Κελτική Γαλατία, και από Βορρά τα γερμανικά και αρχαιοσλαβικά φύλα (όπως οι Αρχαίοι Νευροί) για να αποφύγουν κυρίως το ψύχος, δεν τους μετατρέπει σε καμία περίπτωση ως τους ψηλούς, έφιππους και μελαχρινούς που έφεραν ορειχάλκινο δόρυ και αντίστοιχα γεωργικά εργαλεία· εξάλλου, τίποτα από αυτά τα δύο δεν υπήρχαν στον παγωμένο Ευρωπαϊκό Βορρά.

Οι παραπάνω δεν είχαν ιδέα με την επεξεργασία του σιδήρου, ο οποίος όχι μάλλον, είναι σχεδόν σιγουράκι ότι ήρθε εξ Ανατολάς, και αυτό αποδεικνύεται με τις σημερινές αρχαιολογικές ανακαλύψεις που μας άνοιξαν τα μάτια ρίχνοντας άπλετο φως στο παρελθόν.

Σε αυτή τη σκοτεινή εποχή (προ-αρχαϊκή), δεν έχουμε σπουδαία γραπτά στοιχεία, αλλά μόνο εικασίες – και ευτυχώς που έχουμε τον Ηρόδοτο, τον οποίο «σιχαίνονται» οι σύγχρονοι συνωμοσιολόγοι. Από το 1100 π.Χ. μέχρι τις αρχές της Αρχαϊκής εποχής, σταδιακά εξαφανίστηκαν οι Μυκήνες, ωστόσο η Μινωική Κρήτη όμως δεν εξαφανίστηκε· άλλαξε, και γι’ αυτό και επιβίωσε από το 5.000 π.Χ. μέχρι σήμερα, με τις συνήθειες και την ιδιοσυγκρασία να μεταλαμπαδεύεται αλληλοδιαδοχικά.

Στην πραγματικότητα, κανένα ηφαίστειο δεν κατέστρεψε την υποτιθέμενη έδρα του Μινωικού πολιτισμού, την Κνωσσό (και έτσι το αποτιμάμε εμείς), αλλά οι συνεχείς εξεγέρσεις για πάνω από 300 χρόνια, μέχρι οι παλαιοί Κρήτες (Ετεοκρήτες) να μεταφερθούν άπω ανατολικά της Νήσου.

Την ίδια περίοδο, κραταιές πόλεις-κράτη όπως η Σπάρτη, η Θήβα και η Κόρινθος – που επίσης δεν γνωρίζουμε αν είναι συνέχεια των Μυκηνών – παρέπαιαν εκθετικά ως συνέχεια του προγενέστερου Κυκλαδικού και Μινωικού Πολιτισμού. Παρά τον εκφυλισμό τους, παρέδωσαν τις βάσεις για τη μεγαλύτερη τεχνολογική επανάσταση μετά τον τροχό και την έλευση του αλόγου από τη Δυτική Στέπα και τον Καύκασο (γύρω στο 1100 π.Χ.).

Α4. Η σκοτεινή εποχή και ο μετασχηματισμός του Αλφάβητου από τη Γραμμική Β’

Η μετατροπή της Γραμμικής Β σε Αλφάβητο μπορεί να εμφανίστηκε στην Αρχαϊκή Περίοδο, όμως η μεγαλύτερη πολιτική προσωπικότητα της όλης Αρχαιότητας που ενοποίησε τη γραφή δεν ήταν ούτε ο Περικλής, ούτε ο Λεωνίδας, ούτε οι Μακεδόνες των Ελληνιστικών Χρόνων, αλλά ο Πεισίστρατος (γι’ αυτόν θα μιλήσουμε εκτενέστερα αλλού).

Το Ελληνικό Αλφάβητο δεν ήταν «εφεύρεση», αλλά μια αποτύπωση, ειδικά στα φωνήεντα (το «ο» και το «ω» – το όμικρον και το ωμέγα, το μικρό και το μέγα!). Η γραφή, όπως και η έλευση του Σιδήρου και του Αλόγου, ήρθε από τις Στέπες της Ασίας και τον Ανατολικό Καύκασο (βλέπε Σκύθες, που κατέβαιναν δια του Ελλήσποντου στη Χερσόνησο του Αίμου, τα σημερινά Βαλκάνια).

Τα προελληνικά φύλα εξαφανίστηκαν; Όχι φυσικά, γιατί τα προελληνικά φύλα (Πελασγοί, Κάρες, Κρήτες, Λύδοι, Λέλεγες, Θράκες, Χιττίτες, Ίωνες, Έλληνες) σε πρώτη φάση ενσωματώθηκαν και σε δεύτερη κατέφυγαν ανατολικότερα, αλλά δεν εξαφανίστηκαν.

Η εποχή του Σιδήρου έφερε υπερσύγχρονα για την εποχή όπλα και εργαλεία από την Ανατολή και όχι από τις χώρες της Βαλτικής, όπως λέει ο αστικός γερμανικός μύθος των «Ινδοευρωπαίων» (οι οποίοι αντικειμενικά δεν υπήρξαν ουδέποτε ως ενιαία φυλή· ωστόσο, έχουμε ορθώς αναδείξει τις γλώσσες της Ευρώπης ως τέτοιες διότι κι αυτές είναι συνέχεια της Οικονομίας).

Α5. Σκύθες, οι μάγιστροι των ορυχείων

Για παράδειγμα, στην εποχή του Χαλκού, ειδικά στην Ασία, υπήρξε η Γεωργική Επανάσταση, την οποία επιβουλεύονταν και καταλήστευαν οι νομαδικοί λαοί (όπως οι Εβραίοι στη Μέση Ανατολή, και στην Ασία οι λαοί της Δυτικής Στέπας που είναι Τουρκομάνοι – δεν είναι συγγενείς με τους Μογγόλους, οι οποίοι ανήκουν στα Κίτρινα Φύλα και ονομάζονται αδόκιμα από εμάς «Αλταϊκά»). Οι Εβραίοι για να θρέψουν τα ποίμνιά τους, και οι Νομάδες της Στέπας για να λεηλατήσουν. Η ανάγκη σωτηρίας από τους επιτιθέμενους (ειδικά στη Μικρά Ασία όπου ζούσαν Λύδοι και Χιττίτες) γέννησε την ανάγκη της σιδηρουργίας.

Αυτή ναι μεν ήρθε από τον Βορρά, αλλά είχε ανακαλυφθεί στη Μέση Ανατολή και τον Νότιο Καύκασο (εξάλλου, οι Σκύθες ήταν ανέκαθεν μάγιστροι στα ορυχεία) και ήταν, ειδικά στη νεότερη αρχαιότητα, οι καλύτεροι μεταλλουργοί.

Η Ιστορία είναι γεμάτη από δάνεια και αντιδάνεια. Όποιος πιστεύει ότι είναι για κομπορησμονισμούς, βασιλεύει είτε στη σφαίρα της άγνοιας, είτε στη σφαίρα της αναγκαιότητας των Κρατών-Εθνών για πλαστή ιστορική συνέχεια (τα Έθνη-Κράτη ήταν και παραμένουν μια προοδευτική αναγκαιότητα που δεν θα καταργηθούν από τον Κοσμοπολιτισμό «απ’ τα πάνω», αλλά νομοτελειακά στην Άτακτη Κοινωνία «απ’ τα κάτω»).

Όποιος αρνείται αυτή την πραγματικότητα, είναι απλά ένας ηλίθιος που έχει καβαλήσει καλάμια και επιδίδεται, όπως όλο αυτό το συνάφι των «εθνικιστών», σε κάθε βάρβαρη και κτηνώδη φασιστική εκδήλωση. Η Ιστορία είναι επιστήμη· έχουμε τα εργαλεία (όπως ο Άνθρακας 14, που κάθε άλλο παρά ξεπερασμένος είναι) και μπορούμε να βρούμε με ακρίβεια το παρελθόν. Δεν χρειάζεται να «τηλεμεταφερθούμε» στο διάστημα με την ταχύτητα του φωτός για να δούμε το 1100 π.Χ.· αρκεί να μελετήσουμε τη γη και τα ντοκουμέντα της.

Μπορεί η Γραμμική Β να αντικαταστάθηκε, ωστόσο σε αυτό βοήθησε το κλίμα, οι εμπορικές σχέσεις Ανατολής και Δύσης, και φυσικά οι Κρήτες και οι Φοίνικες, δια του Κάδμου. Ποιος ήταν ο Κάδμος; Ιδρυτής και πρώτος βασιλιάς της Θήβας, γιος του βασιλιά της Φοινίκης Αγήνορα και αδελφός της Ευρώπης. Ο Ηρόδοτος (στο Ε’ βιβλίο των Ιστοριών του) θεωρεί ότι ο Κάδμος έφερε το αλφάβητο στην Ελλάδα (τα «καδμήια» ή «φοινικήια» γράμματα). Ωστόσο, αυτό συνέβη πριν την εποχή του Σιδήρου, αλλά ολοκληρώθηκε και κωδικοποιήθηκε πάνω από 800 χρόνια αργότερα, από τον Πεισίστρατο και το επιτελείο του, που μας έμαθαν (και μας «επιβλήθηκαν» με) τον Όμηρο και τον Ησίοδο.

Β. Θεολογία και Μυθολογία: Αντανάκλαση των Οικονομικών Σχέσεων

Το ερώτημα αν ο άνθρωπος δημιούργησε τις θεϊκές υποστάσεις ή η θεϊκή υπόσταση δημιούργησε τον άνθρωπο, βασανίζει σε μεγάλο βαθμό τους δύο μεγάλους πυλώνες της φιλοσοφίας από καταβολής αυτής της ανθρωπιστικής επιστήμης. Φυσικά, αυτό το οντολογικό ερώτημα έχει και ηθικές προεκτάσεις, οι οποίες κάποιες φορές δημιουργούν την αίσθηση ότι η φιλοσοφία γεννήθηκε μόνο και μόνο για να ερμηνεύσει τον κόσμο.

Ένα από τα μεγαλύτερα κεφάλαια της ανθρωπότητας, ο Γερμανός φιλόσοφος, οικονομολόγος, πολιτικός επιστήμονας και κοινωνιολόγος Καρλ Μαρξ, το πήγε λίγο παραπέρα: μετέτρεψε τη φιλοσοφία σε αυτήν που θα αλλάξει τον κόσμο. Για να τον αλλάξεις όμως, πρέπει πρώτα να τον γνωρίσεις, να τον αναλύσεις και να δώσεις τις θεμελιώδεις απαντήσεις στα ερωτήματα της ηθικής, της αισθητικής και της οντολογίας. Από αυτή την άποψη, το ερώτημα που τίθεται (είτε ως υλιστικό είτε ως ιδεαλιστικό) καταδεικνύει όλες τις ιστορικές μεταβολές που μετέβαλαν την ιστορία αυτού του πλανήτη.

Πριν από τον Ησίοδο (τον οποίο μετουσίωσε ο Πεισίστρατος, όπως και τον Όμηρο, συγκεντρώνοντας μια πλειάδα ιστορικών και όλο το οπλοστάσιο της προφορικής λαϊκής παράδοσης που προέκυψε μετά τη σκοτεινή εποχή, από το 1100 π.Χ. έως τον 8ο αιώνα), οι προγενέστεροι θεοί της εποχής του Χαλκού σε κάθε περιοχή ήταν εντελώς διαφοροποιημένοι. Άλλοι σωματοποιήθηκαν στις νέες δομές και άλλοι εξαφανίστηκαν μετά την έλευση της Θεογονίας του Ησιόδου. Στην πραγματικότητα, ενσωμάτωσαν τις νέες συνθήκες της οικονομίας, οι οποίες αναπροσαρμόστηκαν πάνω σε νέους θεούς.

Η κατάργηση της μητριαρχίας (η οποία ουσιαστικά κυριαρχούσε στην εποχή του Χαλκού και είχε τα μεγαλύτερα επιτεύγματά της στην περιοχή της λεγόμενης Ιωνίας και της Κρήτης) ήταν αποτέλεσμα της αλλαγής χρήσης εργαλείων και γης στο πεδίο της οικονομίας. Πιο χαρακτηριστική ήταν η αλλαγή των εργαλείων και των όπλων (από τον χαλκό στον σίδηρο) και, με την έλευση της καθόδου των Δωριέων στη χερσόνησο του Αίμου, άλλαξε η σύσταση και η δομή ακόμα και των οικογενειακών σχέσεων. Κάποιοι θεοί ήταν αναγκαίοι και στη νέα φάση, αναβαθμίστηκαν, και άλλοι υποβαθμίστηκαν ή εξαφανίστηκαν ολοσχερώς.

Πολλές περιοχές είχαν τις δικές τους θεότητες, οι οποίες σε μεγάλο βαθμό αφορούσαν τις τοπικές συνήθειες (εμπορικές, οικονομικές, κοινωνικές, καλλιτεχνικές, ηθικές και γλωσσικές). Η τοπική διάλεκτος επηρέαζε σε πρώτη φάση τις σχέσεις μεταξύ τους, και σε δεύτερη φάση την ανάγκη επικοινωνίας με τους γείτονες, σε ένα κοινό γλωσσικό κώδικα. Αυτό απαιτούσαν οι εμπορικές σχέσεις της εποχής, αλλά και οι σχέσεις με λαούς οι οποίοι ήταν δυσπροσάρμοστοι στο πεδίο της Γεωργικής Επανάστασης, καθότι ήταν νομαδικοί (όπως οι λαοί της Δυτικής και Ανατολικής Στέπας, και οι Ιουδαίοι στη Μέση Ανατολή).

Οι τελευταίοι (οι νομαδικοί λαοί) ήταν αυτοί που διέδωσαν τον ποιμενισμό και απέδωσαν επιθετικά χαρακτηριστικά στη βουκολική σχέση που είχαν με τα κοπάδια τους. Ήταν σε μόνιμη, σταθερή σύγκρουση με τους αδελφικούς γι’ αυτούς λαούς, τους Άραβες, οι οποίοι γεννήθηκαν (σύμφωνα με τη θεολογία της Παλαιάς Διαθήκης) από τον Ισμαήλ. Ένα από τα χαρακτηριστικά αυτού του τύπου μυθολογίας-θεολογίας κατέδειχνε την οικονομία της εποχής: η κόντρα ανάμεσα στον γεωργό Κάιν και στον ποιμένα Άβελ. Ο πρώτος σκοτώνει τον δεύτερο, το οποίο σημειολογικά και παραβολικά αποδίδει τη νέα φάση της οικονομίας, η οποία έχει να κάνει με την οριστική επικράτηση της καλλιέργειας της γης και της ανάπτυξής της στην περιοχή της Μέσης Ανατολής και της Μεσοποταμίας.

Γ. Η Υλική Βάση του Μύθου: Η Περίπτωση της Προανακτορικής Κρήτης

Εφαρμόζοντας αυτό το υλιστικό πρίσμα στην προανακτορική Κρήτη, τα πράγματα ξεκαθαρίζουν. Οι θεότητες όπως ο Βελχανός, η Μεγάλη Μητέρα ή ο Υάκινθος, δεν ήταν αυθαίρετες μεταφυσικές εφευρέσεις, αλλά η ίδια η ιδεολογική εποικοδόμηση πάνω στην υλική βάση της εποχής: τη συλλογική εργασία, τη γεωργία και κυρίως τη μεταλλουργία. Το όρος Βερέκυνθος (η σημερινή Μαλάξα) και η περιοχή του Μαράθι δεν ήταν απλώς «ιερά βουνά»· ήταν τα ίδια τα ορυχεία χαλκού και ορείχαλκου που έδιναν την οικονομική υπεροχή στους πρώτους κατοίκους των Βελχανών.

Οι Ιδαίοι Δάκτυλοι, ως μυθικοί μεταλλουργοί, δεν είναι τίποτα άλλο παρά η συλλογική μνήμη των πρώτων εργατών της γης και του ορυχείου, που ανακάλυψαν τη χρηστικότητα του μετάλλου. Η θρησκεία τους ήταν η θρησκεία της παραγωγής. Όταν η οικονομία άλλαξε, όταν ήρθαν οι αναταραχές της εποχής του Σιδήρου και οι εξεγέρσεις που κατέστρεψαν τα ανάκτορα (και όχι το ηφαίστειο), οι θεοί αυτοί είτε ενσωματώθηκαν στο δωδεκάθεο είτε υποβαθμίστηκαν σε τοπικούς ήρωες, όπως ακριβώς περιγράψαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο.

Σήμερα, η αστική ιστοριογραφία και ο κρατικός μηχανισμός προσπαθούν να μετατρέψουν αυτή την πλούσια, υλική και χειραφετητική ιστορία σε μια απλή τουριστική ατραξιόν. Η πόλη των Χανίων, η πόλη του Βελχανού, αντί να τιμά την παραγωγική της ιστορία και τη συλλογική εργασία των προγόνων της, έχει μετατραπεί σε ένα απέραντο, νυχτερινό καταναλωτικό λούνα-παρκ. Η μονοκαλλιέργεια των υπηρεσιών και του τουρισμού είναι η σύγχρονη εκδοχή της νομαδικής λεηλασίας· μια εκμετάλλευση του τοπίου και της ιστορίας χωρίς καμία παραγωγική βάση.

Η αλήθεια είναι ότι η Ιστορία δεν είναι οι προσδοκίες των εμπόρων και των εθνικιστών. Η Ιστορία είναι η επιστήμη που αποκαλύπτει ότι οι πρόγονοί μας δεν ήταν απλώς θεατές των θεών, αλλά οι ίδιοι οι δημιουργοί του πλούτου, σκαλίζοντας τη γη και το μέταλλο. Η ανάκτηση αυτής της μνήμης δεν είναι αρχαιολατρεία· είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για να αντιληφθούμε ότι η πόλη μας μπορεί να ξαναγίνει κόμβος παραγωγής, πολιτισμού και συλλογικής δημιουργίας, και όχι ένα σκηνικό για την καταναλωτική λήθη της εποχής μας.

Δ. Θεοί, Κόσμος και Παραγωγή

(Η Υλιστική Ανάγνωση της Μυθολογίας)

Η μυθολογία δεν είναι αυθαίρετη φαντασία. Είναι ιδεολογικό ίζημα. Κάθε θεογονία —από τη Χαοτική κοσμογονία του Ησιόδου μέχρι τις τοπικές λατρείες της Αρκαδίας— κρύβει μέσα της την αποτύπωση των υλικών συνθηκών που τη γέννησαν. Οι θεοί δεν έφτιαξαν τον κόσμο· οι άνθρωποι έφτιαξαν τους θεούς, και στη συνέχεια τους ανέβασαν, τους κατέβασαν, τους μετονόμασαν ή τους έθαψαν, ανάλογα με τις ανάγκες της οικονομικής τους οργάνωσης.

Η κεντρική θέση αυτού του δοκιμίου είναι η εξής: η μυθολογία και η θεολογία αποτελούν ιδεολογικά εκφράσματα των μεταβάσεων από τον έναν τρόπο παραγωγής στον άλλον. Από τη γεωργική επανάσταση και τη σύγκρουση ποιμένων-γεωργών, μέχρι τη δουλοκτησία, την εποχή του σιδήρου, την ελληνιστική αυτοκρατορία και τη χριστιανική Ανατολική Ρώμη, κάθε εποχή παράγει τους θεούς που της χρειάζονται.

α) Η Ετερότητα των Αρχών: Ησίοδος και Αρκαδική Παράδοση

Η Θεογονία του Ησιόδου ξεκινά με το Χάος: «πρώτιστα Χάος γένετ’». Από το Χάος προέρχονται το Έρεβος και η Νύχτα, από τη Νύχτα ο Αιθέρας και η Ημέρα. Η Γη γεννά τον Ουρανό, τα Όρη, τον Πόντο· ενώνεται με τον Ουρανό και γεννά τους Τιτάνες —Ωκεανό, Κοίο, Κρείο, Υπερίονα, Ιάπετο, Θεία, Ρέα, Θέμιδα, Μνημοσύνη, Φοίβη, Τηθύ, και τελευταίο τον Κρόνο «αγκυλομήτη», «δεινότατο παίδων».

Αυτή η αφήγηση είναι συστηματική, ιεραρχική, προσανατολισμένη στην τελική επικράτηση του Δία. Είναι η θεογονία μιας κοινωνίας που έχει ήδη οργανωθεί σε πόλεις-κράτη, με ανάγκη για νόμο, τάξη και νομιμοποίηση της εξουσίας. Οι Μούσες, κόρες του Δία, «τραγουδούν τους νόμους και τα έθιμα όλων των αθανάτων», και ο Δίας «διένειμε τις τιμές» σε κάθε θεό. Η θεογονία του Ησιόδου είναι, στην ουσία, μια πολιτική πράξη: νομιμοποιεί την τάξη του Ολύμπου ως φυσική, αναπόφευκτη, αιώνια.

Η Αρκαδική παράδοση, όμως, ήταν διαφορετική. Ο Παυσανίας, περιγράφοντας τη Φιγαλία, αναφέρει ότι οι κάτοικοι λάτρευαν τη Δήμητρα Μελαίνα, της οποίας το ξόανο είχε κεφαλή και κόμη αλόγου, με φίδια και θηρία να φύονται από το κεφάλι της. Αυτή η θεότητα δεν είναι η εξευγενισμένη Δήμητρα των Ελευσινίων· είναι κάτι αρχαιότερο, χθόνιο, θηριομορφικό. Ο Jean-Christophe Vincent σημειώνει ότι η Αρκαδία διακρίνεται από τη «θεριομορφία» που επηρεάζει ανθρώπους (λυκανθρωπία) και θεότητες, και ότι αυτά τα χαρακτηριστικά «βυθίζονται στα βάθη μιας εξαιρετικά διατηρημένης θρησκευτικής κληρονομιάς».

Η Αρκαδία, με άλλα λόγια, διατήρησε αυτό που ο Όλυμπος κατέστειλε. Εκεί όπου ο Ησίοδος έβλεπε μια γραμμική πορεία προς την τάξη του Δία, οι Αρκάδες έβλεπαν επιβιώσεις ενός παλαιότερου κόσμου: θεές με κεφαλή αλόγου, λατρείες σε σπηλιές, θυσίες καρπών αντί ζώων. Αυτή η διαφορά δεν είναι αισθητική· είναι οικονομική. Η Αρκαδία ήταν ορεινή, ποιμενική, περιθωριακή ως προς την αστική ανάπτυξη. Η θεολογία της αντανακλούσε έναν τρόπο ζωής που ο Όλυμπος είχε αφήσει πίσω.

β) Κρόνος, Ιάπετος και η Λογική της Βαρβαρότητας

Ο Κρόνος και ο Ιάπετος δεν είναι απλώς «κακοί θεοί» που ηττήθηκαν. Είναι αρχαϊκές δυνάμεις που εκφράζουν μια προ-νομική, προ-πολιτική λογική. Ο Κρόνος καταπίνει τα παιδιά του — αυτό δεν είναι απλώς παθολογία, είναι η λογική του αποθέματος: ό,τι παράγεται πρέπει να καταναλώνεται άμεσα, να μην αφήνεται ελεύθερο, γιατί η ελευθερία του αποθέματος σημαίνει την απώλεια της εξουσίας. Ο Κρόνος είναι ο θεός της ενστικτώδους συσσώρευσης, της βίαιης κατοχής, της μη-αναπαραγωγής.

Ο Ιάπετος, πατέρας του Προμηθέα, εκφράζει μια διαφορετική όψη της ίδιας αρχαϊκής λογικής: τη βαρβαρότητα της πέτρας, του βουνού, της ακατέργαστης ύλης. Οι Τιτάνες είναι «άρχοντες της πέτρας». Δεν παράγουν· κατέχουν. Δεν οργανώνουν· καταπίνουν.

Η τιτανομαχία είναι το πρώτο μεταίχμιο: η μετάβαση από την ενστικτώδη κατοχή στην οργανωμένη κλοπή. Ο Δίας δεν καταπίνει τα παιδιά του· τα χρησιμοποιεί. Δεν κρύβει το απόθεμα· το διανέμει μέσω του νόμου και της τιμής. Η «κλοπή» της εξουσίας από τους Τιτάνες δεν είναι ηθικά ανώτερη· είναι αποτελεσματικότερη. Ο Δίας κερδίζει επειδή έχει συμμάχους, στρατηγική, οργάνωση — όχι επειδή είναι «καλός».
Να σημειώσουμε εδώ πέρα, ότι πολλοί μελετητές θέτουν ως παρόμοιο πρόσωπο τον Τιτάνα Ιάπετο , με τον Ιαφέθ.
Ποιος όμως ήταν στην πραγματικότητα ο Ιαφέθ και τον συνδέουν με τον Ιαπετό;
Ο Ιάφεθ, ήταν ο μικρότερος γιος του βιβλικού Νώε, μικρότερος αδελφός του Σημ και του Χαμ και γενάρχης των Κούρδων, των Αρμενίων και των Ελλήνων. Σύμφωνα με την Βίβλο (Γένεσις 10 : 1 – 2) είχε 8 γιους τους : Γαμέρ, Μαγώγ, Μαδαί, Ιωύαν, Θοβέλ, Μοσόχ και Θείρας., θεωρείται στη Βίβλο γενάρχης λαών όπως οι Έλληνες, οι Αρμένιοι και οι Κούρδοι, αλλά αυτά είναι όπως προείπαμε “Μυθολογία”.

β1) Προμηθέας: Η Τρίτη Οδός

Ο Προμηθέας είναι η πιο ενδιαφέρουσα μορφή και ένας εμβληματικός ανθρωπιστής Τιτάνας, Πατέρας του ήταν ο Τιτάνας Ιαπετός και μητέρα του η Ωκεανίδα Κλυμένη (ή η Ασία, σύμφωνα με άλλες πηγές), αλλά σύμμαχος του Δία στην τιτανομαχία. Στη συνέχεια, όμως, κλέβει τη φωτιά και τη δίνει στους ανθρώπους. Τιμωρείται: καρφώνεται σε βράχο, όπου ένας αετός κατατρώει το συκώτι του.

Ο Αισχύλος, στον Προμηθέα Δεσμώτη, μας δίνει την πιο συγκλονιστική εικόνα: ο Προμηθέας δεν είναι απλώς ευεργέτης της ανθρωπότητας· είναι επαναστάτης κατά του νέου καθεστώτος. Λέει ότι οι «νέοι θεοί» κρατούν την εξουσία με «νέους νόμους» που καταπατούν τα αρχαία. Και όταν ο Χορός τον ρωτά γιατί τιμωρείται, απαντά: «Να τιμωρούμαι γιατί αγάπησα υπερβολικά τους ανθρώπους».

Ο Προμηθέας είναι ο προπομπός της τρίτης λογικής: όχι της ενστικτώδους κατοχής (Κρόνος), ούτε της οργανωμένης εκμετάλλευσης (Δίας), αλλά της αλληλεγγύης — «δίνε το χέρι σου σε όποιον σηκώνεται», όπως το διατύπωσε ο Γκόρκι. Η τιμωρία του δεν είναι τυχαία: ο βράχος όπου καρφώνεται είναι το αποτύπωμα του Κρόνου, η πέτρα της αρχαϊκής βαρβαρότητας. Ο Προμηθέας τιμωρείται όχι επειδή έκλεψε τη φωτιά, αλλά επειδή έδωσε κάτι που το καθεστώς ήθελε να κρατήσει για τον εαυτό του.

β2) Κάιν και Άβελ: Η Πρώτη Ταξική Σύγκρουση

Η ιστορία του Κάιν και του Άβελ είναι, όπως σωστά επισημαίνεις, η βιβλική εκδοχή της ίδιας σύγκρουσης. Ο Άβελ είναι ποιμένας, ο Κάιν γεωργός. Ο Θεός δέχεται τη θυσία του Άβελ, απορρίπτει εκείνη του Κάιν. Ο Κάιν σκοτώνει τον αδελφό του.

Αυτό δεν είναι απλώς μια ιστορία ζήλιας, φθόνου, η κάτι άλλου από τα ανθρώπινα ένστικτα!
Είναι η αρχετυπική σύγκρουση μεταξύ δύο τρόπων παραγωγής: του νομαδικού/ποιμενικού και του γεωργικού/εγκατεστημένου. Ο Άβελ εκπροσωπεί την κινητή περιουσία, το κοπάδι που μπορεί να μεταφερθεί. Ο Κάιν εκπροσωπεί την ακίνητη περιουσία, τη γη που οργώνεται και παράγει. Ο Θεός «προτιμά» τον Άβελ όχι επειδή οι ποιμένες είναι ηθικά ανώτεροι, αλλά επειδή η θυσιαστική λογική του νομάδα (προσφορά ζώου) είναι πιο άμεση, πιο «καθαρή» από τη γεωργική προσφορά καρπών.

Η τιμωρία του Κάιν είναι αποκαλυπτική: η γη δεν θα του δίνει πια τους καρπούς της. Θα γίνει φυγάς και περιπλανώμενος. Ο γεωργός, με άλλα λόγια, εκδιώκεται από τη γη του. Η πρώτη πόλη (την οποία ιδρύει ο Κάιν, σύμφωνα με το επόμενο κεφάλαιο) είναι η απάντηση: ένα τεχνητό υποκατάστατο του παραδείσου, ένα τείχος απέναντι στον Θεό και στον θάνατο.

β3) Ουρανός, Ναυσιπλοΐα και η Πρακτική Λογική της Θρησκείας

Ένα από τα πιο δυνατά σημεία του σκεπτικού σου είναι η σύνδεση της θρησκείας με την πρακτική ανάγκη. Ο Ουρανός δεν είναι μόνο θεός των ποιμένων· είναι ο οδηγός των ναυτικών και των γεωργών.
Η παρατήρηση των άστρων για ναυσιπλοΐα και για εποχιακές καλλιέργειες ήταν ζήτημα επιβίωσης. Οι θεοί του ουρανού γεννήθηκαν από την ανάγκη πρόβλεψης — και η πρόβλεψη είναι η πρώτη μορφή επιστήμης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η θρησκεία «δημιούργησε» την επιστήμη, σημαίνει ότι η θρησκεία ήταν, σε μεγάλο βαθμό, το όχημα μέσω του οποίου αφενός με οι άνθρωποι οργάνωναν την εμπειρική τους γνώση για τη φύση, αφετέρου δε, αποτέλεσαν εργαλείο χειραγώγησης ως προς τις σχέσεις παραγωγής και εργαλείο ερμηνείας του κόσμου, ως προς τη συστηματοποίηση των εμπειρικών γνώσεων.
Οι Μούσες του Ησιόδου «τραγουδούν τα έργα των ανθρώπων του παρελθόντος και των ευλογημένων θεών» — δηλαδή μνημονεύουν τη γνώση. Χωρίς αυτή τη μνημόνευση, δεν υπάρχει συσσώρευση γνώσης, ούτε τεχνική πρόοδος.

β4) Παγανισμός, Χριστιανισμός και η Μεταλαμπάδευση

Η μετάβαση από τον παγανισμό στον Χριστιανισμό δεν ήταν εξαφάνιση αλλά μετασχηματισμός, ειδικά για τους μεταγενέστερους χρόνους και ειδικότερα μετά το σχίσμα, αλλά κυρίως μετά την εμφάνιση του Πολεμικού Προτεσταντισμού από τον Καλβίνο, που πήρε τη σκυτάλη από τον Λούθηρο(εκεί ακριβώς οι άγιοι εκπίπτουν της αγιοσύνης τους, κάτι που είχε ανάγκη ο Καπιταλισμός).
Οι άγιοι πήραν τις θέσεις των θεών στις δύο κυρίαρχες Αυτοκρατορίες – δυτική και ανατολοική Ρώμη · οι τοπικές λατρείες ενσωματώθηκαν σε χριστιανικές γιορτές· το ιερατείο διατήρησε το υπερπροϊόν και τη νομική του εξουσία.
Στην Ανατολική Ρώμη, ο αυτοκράτορας ήταν «θεός στη γη», ο Χριστός «θεός στον ουρανό» — μια διπλή νομιμοποίηση της εξουσίας που αντανακλούσε τη διπλή φύση της φεουδαρχικής εκμετάλλευσης: πνευματική και κοσμική.

Οι θεοί δεν πέθαναν. Μετονομάστηκαν. Η Δήμητρα έγινε Αγία Δήμητρα· ο Διόνυσος έγινε Άγιος Διονύσιος· ο Ήλιος έγινε Χριστός-Ήλιος της Δικαιοσύνης. Η δομή παρέμεινε: ένα ιερατείο που διαχειρίζεται το ιερό, ένας λαός που πληρώνει για την πρόσβαση, μια εξουσία που νομιμοποιείται από τον ουρανό.

Κατάληξη: Οι Θεοί ως Καθρέφτης

Η θρησκεία δεν δημιούργησε τον κόσμο. Οι άνθρωποι δημιούργησαν τη θρησκεία — και συνεχίζουν να τη δημιουργούν, να τη μετασχηματίζουν, να τη χρησιμοποιούν. Κάθε θεογονία είναι μια οικονομική πραγματεία μεταμφιεσμένη σε κοσμογονία. Ο Κρόνος, ο Δίας, ο Προμηθέας, ο Κάιν, ο Άβελ — όλοι τους είναι πρόσωπα της ταξικής πάλης, προβολές των αντιφάσεων που γεννά η οργάνωση της παραγωγής.

Και όμως, μέσα σε αυτή τη σκληρή λογική, υπάρχει και κάτι άλλο: η ανάγκη για νόημα. Οι άνθρωποι δεν φτιάχνουν θεούς μόνο για να δικαιολογήσουν την εξουσία· τους φτιάχνουν και για να καταλάβουν τον κόσμο, να απαντήσουν στα ερωτήματα που η φύση θέτει ανελέητα. Η θρησκεία είναι ταυτόχρονα όπιο και όργανο γνώσης. Η επιστήμη δεν γεννήθηκε από το μηδέν· γεννήθηκε από τη θρησκευτική αναζήτηση για κατανόηση, μετουσιώνοντας την προσευχή σε παρατήρηση, τον μύθο σε υπόθεση.

Ο Προμηθέας, καρφωμένος στον βράχο, αντιπροσωπεύει αυτή τη διπλή κληρονομιά: την τιμωρία για την αλληλεγγύη και την υπόσχεση της απελευθέρωσης. Οι θεοί μπορεί να είναι κατασκευές, αλλά η ανάγκη που τους γέννησε είναι πραγματική — και αυτή η ανάγκη, τελικά, είναι η ίδια η ανθρώπινη ιστορία.

Ε. Θεογονία και Τρόποι Παραγωγής — Σύνοψη & Βιβλιογραφία

1. Μεθοδολογικό Πλαίσιο

• Υλιστική ανάγνωση της μυθολογίας: οι θεοί ως καθρέφτης των σχέσεων παραγωγής.
• Διαλεκτική των μεταίχμιων: κάθε μετάβαση (Νεολιθική → Χαλκός → Σίδηρος → Αρχαϊκή → Κλασική → Ελληνιστική → Ανατολική Ρώμη) παράγει νέο πάνθεον.
• Τριμερές σχήμα:
  1. Ενστικτώδης βαρβαρότητα (Κρόνος, Ιάπετος — πέτρα, βουνό, κατάποση).
  2. Οργανωμένη βαρβαρότητα (Δίας και «νέοι θεοί» — νόμος, τάξη, δουλοκτησία, ιερατείο, υπερπροϊόν).
  3. Ηθική προπομπή (Προμηθέας — «δίνε το χέρι σου σε όποιον σηκώνεται», Γκόρκι).

2. Ιστορική Αλληλουχία

• Γεωργική επανάσταση: σύγκρουση ποιμένων/νομάδων vs. γεωργών (Κάιν/Άβελ, Σουμέριοι, Φοίνικες, Χετταίοι, Λύδιοι).
• Χαλκός → Τιτανομαχία → Δίας: Πρώτο μεταίχμιο: από την ενστικτώδη κατοχή στην οργανωμένη κλοπή.
• Σίδηρος → σκοτεινοί χρόνοι (~600 χρόνια) → Αρχαϊκή → εμπόριο Μεσογείου: Νέες εμπορικές σχέσεις, ναυσιπλοΐα, Ουρανός ως κοινός θεός.
• Κλασική → Ελληνιστική: Αλέξανδρος και Φίλιππος ως μεταίχμιο πόλεων-κρατών προς αυτοκρατορίες.
• Ανατολική Ρώμη: ένας θεός στη γη (αυτοκράτορας) + ένας στον ουρανό (Χριστός) = διπλή νομιμοποίηση.

3. Πίνακας: Μορφές, Νοήματα, Μεταβάσεις

4. Θεσμικός Μηχανισμός

• Ιερατείο: διαχειρίζεται το ιερό, κρατά το υπερπροϊόν, νομιμοποιεί την εξουσία.
• Νόμος: μετατρέπει τη βία σε τάξη, τη λεηλασία σε φόρο, την κατοχή σε ιδιοκτησία.
• Μετονομασίες: οι θεοί δεν πεθαίνουν — αλλάζουν όνομα, λειτουργία, υπόσταση.
• Αγιοποίηση: οι τοπικές λατρείες ενσωματώνονται σε νέο θρησκευτικό σύστημα.

5. Επιστήμη και Θρησκεία

• Η ανάγκη ερμηνείας φυσικών φαινομένων (εποχές, ναυσιπλοΐα, άστρα) είναι εξίσου κινητήρια με την οικονομία.
• Ο Ουρανός ως θεός: κοινός για ναυτικούς, νομάδες, γεωργούς — πρακτική ανάγκη.
• Χωρίς αυτή την αναζήτηση, δεν θα υπήρχε επιστημονική εξέλιξη — η θρησκεία είναι και εργαλείο γνώσης, όχι μόνο χειραγώγησης.
• Η θρησκεία είναι ταυτόχρονα όπιο και όργανο γνώσης.

Η θρησκεία δεν δημιούργησε τον κόσμο. Οι άνθρωποι δημιούργησαν τη θρησκεία — και συνεχίζουν να τη δημιουργούν, να τη μετασχηματίζουν, να τη χρησιμοποιούν. Κάθε θεογονία είναι μια οικονομική πραγματεία μεταμφιεσμένη σε κοσμογονία. Ο Κρόνος, ο Δίας, ο Προμηθέας, ο Κάιν, ο Άβελ — όλοι τους είναι πρόσωπα της ταξικής πάλης, προβολές των αντιφάσεων που γεννά η οργάνωση της παραγωγής.

Και όμως, μέσα σε αυτή τη σκληρή λογική, υπάρχει και κάτι άλλο: η ανάγκη για νόημα. Οι άνθρωποι δεν φτιάχνουν θεούς μόνο για να δικαιολογήσουν την εξουσία· τους φτιάχνουν και για να καταλάβουν τον κόσμο. Ο Προμηθέας, καρφωμένος στον βράχο, αντιπροσωπεύει αυτή τη διπλή κληρονομιά: την τιμωρία για την αλληλεγγύη και την υπόσχεση της απελευθέρωσης. Οι θεοί μπορεί να είναι κατασκευές, αλλά η ανάγκη που τους γέννησε είναι πραγματική — και αυτή η ανάγκη, τελικά, είναι η ίδια η ανθρώπινη ιστορία.

6. Βιβλιογραφία

1. Αισχύλος. Προμηθεύς Δεσμώτης. Μετάφραση και σχόλια. Αθήνα: Εστία.
2. Ησίοδος. Θεογονία. Κείμενο, μετάφραση, σχόλια. Αθήνα: Κάκτος.
3. Παυσανίας. Ελλάδος Περιήγησις, Βιβλίο 8 (Αρκαδικά). Μετάφραση Ν. Παπαχατζή. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών.
4. Γένεσις. Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους Εβδομήκοντα. Αθήνα: Ελληνική Βιβλική Εταιρεία.
5. Marx, K. & Engels, F. Η Γερμανική Ιδεολογία. Αθήνα: Γράμματα.
6. Marx, K. Το Κεφάλαιο, Τόμος Α’. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.
7. Engels, F. Η Καταγωγή της Οικογένειας, της Ατομικής Ιδιοκτησίας και του Κράτους. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.
8. Gorky, M. Ο Άνθρωπος και άλλα κείμενα. Αθήνα: Εκδόσεις του Εικοστού Αιώνα.
9. Vincent, J.-C. «The Religious Conservatism of Arcadia». Στο Studies in Ancient Greek Religion. Cambridge University Press.
10. Jost, M. Sanctuaires et cultes d’Arcadie. Paris: Études Péloponnésiennes.
11. Burkert, W. Greek Religion. Cambridge, MA: Harvard University Press.
12. Vernant, J.-P. Myth and Society in Ancient Greece. London: Methuen.
13. Detienne, M. & Vernant, J.-P. Cunning Intelligence in Greek Culture and Society. Chicago: University of Chicago Press.
14. Dodds, E.R. The Greeks and the Irrational. Berkeley: University of California Press.
15. Nilsson, M.P. A History of Greek Religion. Oxford: Clarendon Press.