Οι Δύο Σχολές της Αρχαιολογίας: Μια Κριτική Ανάγνωση του Ιστορικού Υλισμού έναντι του Δυτικού Ιδεαλισμού
Οι Δύο Σχολές της Αρχαιολογίας: Μια Κριτική Ανάγνωση του Ιστορικού Υλισμού έναντι του Δυτικού Ιδεαλισμού
Η Αρχαιολογία έχει δύο πολύ μεγάλες σχολές, βαθιά αντιθετικές και μάλλον αγεφύρωτες. Συγκεκριμένα, η επιστήμη χωρίζεται σε δυο βασικές προσεγγίσεις όσον αφορά την ερμηνεία του παρελθόντος: την Ιστορικο-Υλιστική (Μαρξιστική) Σχολή και τη Δυτική/Αγγλοσαξονική (Διαδικαστική και Μετα-διαδικαστική) Σχολή.
Ο Ιστορικός Υλισμός: Η Οικονομία ως Βάση της Ιστορίας
Η Μαρξιστική Αρχαιολογία, η οποία είναι μέρος του Ιστορικού Υλισμού, έχει ως βασική αρχή να εξετάζει το παρελθόν μέσα από το πρίσμα της οικονομίας, της παραγωγής και της ταξικής πάλης. Η υλική βάση μιας κοινωνίας καθορίζει τις κοινωνικές της δομές και την ιδεολογία, ενώ η κύρια εστίασή της δίνει έμφαση και ειδικό βάρος στην κοινωνική αλλαγή, ως προς τη δυνατότητα στη διαχείριση των πόρων, στην ανισότητα και στις σχέσεις εξουσίας ανάμεσα στις ομάδες, σε σχέση πάντα με την πραγματικότητα.
Η Δυτική Αρχαιολογία: Διαδικαστική και Μετα-διαδικαστική Αφαίρεση
Η Δυτική Αρχαιολογία, την οποία σε μεγάλο βαθμό διαπραγματεύονται και τα Ελληνικά Ακαδημαϊκά Ιδρύματα (πλην του Πανεπιστημίου Κρήτης στο Ρέθυμνο, όπου εδρεύει η σπουδαιότερη σχολή, δηλαδή το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας), περιλαμβάνει δύο βασικά διαδοχικά ρεύματα που αναπτύχθηκαν κυρίως στον αγγλόφωνο κόσμο (Η.Π.Α. και Βρετανία) και κυριάρχησαν στο δυτικό ακαδημαϊκό πεδίο, με όρους κυρίως αντιεπιστημονικού πρίσματος και συμψηφισμών.
Θυμίζει σε μεγάλο βαθμό τη διείσδυση του Βιταλισμού σε κάθε ανθρώπινη διεργασία και χωρίζεται σε δύο υποσχολές που μεταξύ τους επίσης υπάρχουν διακριτές διαφορές:
- Η Διαδικαστική Αρχαιολογία («Processual» / «Νέα Αρχαιολογία»): Εμφανίστηκε τη δεκαετία του 1960, αντιμετωπίζοντας την αρχαιολογία ως “σκληρή” θετική επιστήμη, χρησιμοποιώντας πολύ έντονες και βαθιές σχέσεις από τη μεθοδολογία των θετικών επιστημών και τη στατιστική. Εστίασε στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος προσαρμόζεται στο φυσικό του περιβάλλον.
- Η Μετα-διαδικαστική Αρχαιολογία («Post-processual»): Η πλέον μεταφυσική σχολή, η οποία ξεκίνησε στη δεκαετία του 1980 ως αντίδραση στον υλισμό της διαδικαστικής. Αυτή η τάχα μου δήθεν επιστημολογική προσέγγιση εστιάζει αποκλειστικά στον άνθρωπο και κυρίως στην ατομική επενέργεια, ως ενεργό δρώντα παράγοντα, δίνοντας προτεραιότητα στον συμβολισμό, στη θρησκεία, στην ταυτότητα, στο φύλο και στην υποκειμενικότητα του ερευνητή.
Η Αρχαιολογική Σκαπάνη: Μεθοδολογικές Διαφορές στην Ερμηνεία
Οι πλέον φανερές διακριτές διαφορές ανάμεσα στον Αγγλοσαξονικό Αρχαιολογικό Τρόπο Ερμηνείας και στο Μαρξιστικό Τρόπο Ερμηνείας αναπτύσσονται στην ίδια την Αρχαιολογική Σκαπάνη!
Η Μαρξιστική Σκαπάνη: Ως τρόπο μεθοδολογίας, εμφανίζει χαρακτηριστικά με στόχο την αναζήτηση και την ανεύρεση στοιχείων για την καθημερινή ζωή, τις σχέσεις παραγωγής και την κοινωνική ανισότητα, δίνοντας προτεραιότητα και έμφαση στις οικονομικές κρίσεις, τις κοινωνικές επαναστάσεις και τις αλλαγές στα συστήματα ιδιοκτησίας.
Η Δυτική Σκαπάνη: Χωρίζεται σε δύο υποομάδες. α) Η λεγόμενη Διαδικαστική, αποτελεί τη σκαπάνη του περιβάλλοντος χώρου, όπου στόχος είναι ο εμπειριοκριτικισμός (το οποίο στηλίτευσε επιθετικά ο Λένιν στο γνωστό φιλοσοφικό του έργο), και β) η Μετα-διαδικαστική, η οποία διαπραγματεύεται τη λογική της σκαπάνης του συμβολισμού και τίποτα περισσότερο, πατώντας πάνω στον ιδεαλισμό και στην υποκειμενικότητα του μελετητή, στους συμβολισμούς, τους “μύθους” κ.λπ.
Στη Δύση έχουμε από τη μια τους τεχνοκράτες και στην άλλη όχθη τους ιδεομορφιστές. Στην πράξη και στο αποτέλεσμα, είναι δύο διαφορετικοί αριθμητές που έχουν ως κοινό παρονομαστή το ότι η ιστορία είναι αποτέλεσμα της ατομικής ευθύνης. Τι πιο μεταφυσικό και από τα δύο!
Χρονολογική Αποτύπωση της Ελληνικής Αρχαιότητας: Μια Υλιστική Προσέγγιση
Στο δια ταύτα τώρα, τα νεότερα αρχαιολογικά ευρήματα κάνουν λόγο για την Ελληνική Αρχαιότητα, η οποία είναι μακρά και χωρίζεται στις εξής περιόδους:
1. Προϊστορικοί & Πρωτοϊστορικοί Πολιτισμοί (Εποχή του Χαλκού)
- Κυκλαδικός Πολιτισμός (3200 – 1100 π.Χ.)
- Μινωικός Πολιτισμός (3000 – 1100 π.Χ.)
- Μυκηναϊκός Πολιτισμός (1600 – 1100 π.Χ.)
Σύμφωνα με τα νέα ευρήματα, και οι τρεις πολιτισμοί αποτέλεσαν ο ένας συνέχεια του άλλου, με τις δικές τους διακριτές διαφορές που δεν είχαν καμία σχέση με τις ιδεατές ανοησίες του Έβανς, ο οποίος παρά την καλή του θέληση, έκανε και πλιάτσικο, όπως ο κάθε “έντιμος” Αγγλοσάξονας. Κανένας από τους τρεις πολιτισμούς δεν καταστράφηκε από φυσικά φαινόμενα, αλλά από τις διαρκείς εσωτερικές συγκρούσεις για τις οποίες μιλούν μόνο οι Μαρξιστές.
Αξία έχει να σημειωθεί το γεγονός ότι είχαν και τους δικούς τους Θεούς, π.χ. Πότνια η Θηρεύς, ή η Βριτομάρτυς (ή Δίκτυννα): Προελληνικό όνομα που σημαίνει «γλυκιά παρθένος», η μινωική θεά του κυνηγιού και των βουνών, η οποία αργότερα ταυτίστηκε με την Άρτεμη (και ήταν άλλη από αυτήν, την κόρη της Λητούς και του Δία).
Η Αριάδνη δεν έχει να κάνει με τη μυθολογία που γνωρίζουμε από τον Ησίοδο ως κόρη του Μίνωα, αλλά στη μινωική Κρήτη θεωρείται ότι ήταν η «Αγνή/Ιερή Μητέρα», μια σημαντική θεά του λαβυρίνθου.
Ο Υάκινθος ήταν ο θεός της βλάστησης που πεθαίνει και αναγεννάται (στα κλασικά χρόνια υποβιβάστηκε σε ήρωα και σύντροφο του Απόλλωνα).
Ο Βελχανός ήταν μια αρχαία και ταυτόχρονα αρχετυπική κρητική αρσενική θεότητα της φύσης (που ταυτίστηκε με τον Κρηταγενή Δία), καθώς και η Ειλείθυια, η μινωική θεά του τοκετού, της οποίας το όνομα επιβίωσε αυτούσιο στο ελληνικό δωδεκάθεο.
2. Γεωμετρική Εποχή: Οι «Σκοτεινοί Αιώνες» (1100 – 750 π.Χ.)
Χαρακτηριστικό τους ήταν η παρακμή των ανακτόρων μέσα από την ταξική διαπάλη, οι μετακινήσεις νεο-ελληνικών φύλων από το Βορρά (όπως οι Δωριείς), η εισαγωγή του σιδήρου, τα γεωμετρικά σχήματα στην αγγειοπλαστική και η γέννηση της «πόλης-κράτους».
Σημαντικές Θέσεις: Λευκανδί (Εύβοια), Αρχαία Αγορά Αθηνών, Κεραμεικός. Πάλι και εδώ δεν είχαμε κάτι παρά μια προσαρμογή των νεότερων στους Παλαιότερους (Κάρες, Αχαιούς, Λέλεγες, Θράκες κ.λπ.).
3. Αρχαϊκή Εποχή (750 – 480 π.Χ.)
Χαρακτηριστικά: Δημιουργία του ελληνικού αλφαβήτου, καταγραφή των Ομηρικών Επών, Β’ Ελληνικός Αποικισμός (Μαύρη Θάλασσα, Κάτω Ιταλία), γλυπτική με Κούρους και Κόρες, Περσικοί Πόλεμοι (Μαραθώνας, Θερμοπύλες, Σαλαμίνα).
Σημαντικές Θέσεις: Αρχαία Κόρινθος, Σπάρτη, Δελφοί, Ολυμπία.
Αυτή είναι και η πιο κρίσιμη περίοδος της Ελληνικής Αρχαιότητας, όπου υπήρξε και η πρώτη σοσιαλιστική κοινωνία – έπειτα από τα πρώτα κοινοτικά συστήματα – και μάλιστα από τον ΜΕΓΑ Πεισίστρατο, τη μεγαλύτερη πολιτική φυσιογνωμία της Αρχαιότητας.
4. Κλασική Εποχή (480 – 323 π.Χ.)
Χαρακτηριστικά: Η «Χρυσή Εποχή» της Αθήνας (Περικλής), οικοδόμηση του Παρθενώνα, ακμή της Φιλοσοφίας (Σωκράτης, Πλάτων, Αριστοτέλης), γέννηση του Θεάτρου. Ακολουθεί ο καταστροφικός Πελοποννησιακός Πόλεμος, η άνοδος της Θήβας και τελικά η κυριαρχία του Βασιλείου της Μακεδονίας (Φίλιππος Β’ και Μέγας Αλέξανδρος).
Σημαντικές Θέσεις: Ακρόπολη Αθηνών, Αρχαία Μεσσήνη, Αίγες (Βεργίνα), Πέλλα.
5. Ελληνιστική Εποχή (323 – 31 π.Χ.)
Ξεκινά με τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου (323 π.Χ.) και τη διαίρεση της αυτοκρατορίας του στα Ελληνιστικά Βασίλεια (Πτολεμαίοι, Σελευκίδες, Αντιγονίδες). Ο ελληνικός πολιτισμός απλώνεται μέχρι την Αίγυπτο και την Ασία. Χαρακτηρίζεται από κολοσσιαία έργα τέχνης, ανάπτυξη των επιστημών και κοσμοπολίτικο χαρακτήρα. Λήγει με την κατάκτηση του τελευταίου βασιλείου (Αίγυπτος) από τους Ρωμαίους το 31 π.Χ. (Ναυμαχία του Ακτίου).
Σημαντικές Θέσεις: Αλεξάνδρεια (Αίγυπτος), Αντιόχεια (Συρία), Πέργαμος (Μικρά Ασία), Δήλος, Ρόδος.
Συμπεράσματα: Η Υπεροχή του Ιστορικού Υλισμού
Είναι αστείο να μιλάμε στην εποχή μας για «Ινδοευρωπαϊκά φύλα», αλλά σωστό να μιλάμε για Ινδοευρωπαϊκή γλώσσα. Σε αυτή την αποκάλυψη, η Μαρξιστική Αρχαιολογική Θεώρηση έχει καταδείξει την ανωτερότητά της, γιατί δεν στηρίζεται σε συγκριτισμούς, συμψηφισμούς και στατιστικές, αλλά στην απόλυτη επιστήμη της ιστορίας: τον Ιστορικό Υλισμό, με αιτία και αιτιατό.
Όλη η διαμάχη είναι για το πώς εξηγούμε το παρελθόν.
Η Δυτική Σχολή λέει: «Βρήκαμε έναν ναό με περίεργα σύμβολα και γυναικεία αγάλματα, άρα αυτοί οι άνθρωποι είχαν μια θρησκεία που λάτρευε τη γονιμότητα και το φύλο». Εστιάζει στις ιδέες, στους μύθους και στην υποκειμενικότητα.
(Μαρξιστική Σχολή) λέει: «Αφήστε τους μύθους. Πάμε να δούμε ποιος είχε τα χωράφια, ποιος δούλευε τη γη, πώς μοιραζόταν το σιτάρι και ποια τάξη εκμεταλλευόταν την άλλη». Γι’ αυτόν, η οικονομική βάση γεννάει τη θρησκεία και τους μύθους, όχι το αντίθετο.
Βιβλιογραφία
- Marx, K. & Engels, F. (1846). Η Γερμανική Ιδεολογία. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.
- Marx, K. (1859). Συμβολή στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας. Πρόλογος. Αθήνα: Gutenberg.
- Lenin, V.I. (1908). Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.
- Stalin, I.V. (1913). Μαρξισμός και Εθνικό Ζήτημα. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.
- Childe, V. Gordon (1936). Man Makes Himself. London: Watts & Co.
- Childe, V. Gordon (1942). What Happened in History. Harmondsworth: Penguin Books.
- Kordatos, Giannis (1954). Ιστορία της Ελλάδας (Τόμοι 1-5). Αθήνα: Επιστημονική Σκέψη.
- Raphaelidis, Vasilis (1990). Ιστορία (Κωμικοτραγική) του Νεοελληνικού Κράτους 1830-1974. Αθήνα: Εξάντας.
- Trigger, Bruce G. (1989). A History of Archaeological Thought. Cambridge: Cambridge University Press.
- Shanks, Michael & Tilley, Christopher (1987). Re-Constructing Archaeology: Theory and Practice. Cambridge: Cambridge University Press.
- Hodder, Ian (1986). Reading the Past: Current Approaches to Interpretation in Archaeology. Cambridge: Cambridge University Press.
- Bintliff, John (1984). Structuralism and Myth in Minoan Studies. Antiquity, 58, pp. 33-38.
- Evans, Arthur (1921-1935). The Palace of Minos at Knossos (Vols. I-IV). London: Macmillan.
- Sakellarakis, Y. & Sapouna-Sakellaraki, E. (1997). Archanes: Minoan Crete in a New Light. Athens: Ammos Publications.
- Dickinson, Oliver (2006). The Aegean Bronze Age. Cambridge: Cambridge University Press.
- Snodgrass, Anthony M. (1971). The Dark Age of Greece: An Archaeological Survey of the Eleventh to the Eighth Centuries BC. Edinburgh: Edinburgh University Press.
- Anderson, Greg (2003). The Athenian Experiment: Building an Imagined Political Community in Ancient Attica, 508-490 B.C. Ann Arbor: University of Michigan Press.
- Wood, Ellen Meiksins & Wood, Neal (1978). Class Ideology and Ancient Political Theory: Socrates, Plato, and Aristotle in Social Context. Oxford: Blackwell.
- De Ste. Croix, G.E.M. (1981). The Class Struggle in the Ancient Greek World: From the Archaic Age to the Arab Conquests. London: Duckworth.
- Vidal-Naquet, Pierre (1986). The Black Hunter: Forms of Thought and Forms of Society in the Greek World. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
- Finkelberg, Margalit (2005). Greeks and Pre-Greeks: Aegean Prehistory and Greek Heroic Tradition. Cambridge: Cambridge University Press.
- Πανεπιστήμιο Κρήτης – Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας. (2024). Ερευνητικά Προγράμματα και Δημοσιεύσεις. Ρέθυμνο.
Ενισχύστε οικονομικά την επιβίωση του portal “istosch data &technologies lab“ Ενισχύστε την επιστημονική και καλλιτεχνική παρέμβαση στο διαδίκτυο
Στις δύσκολες εποχές, που το λαϊκό εισόδημα στενάζει και όλα τα οικονομικά αποθέματα εξαϋλώνονται κατά γεωμετρική πρόοδο, τα προς το ζειν μέσα από ένα ισχνό μισθό, δεν φτάνουν ούτε για “αέρα κοπανιστό”, και δεν μας οδηγούν στο “ευ ζειν”, αλλά στην περιδίνηση στο απόλυτο αδιέξοδο με την πολιτική του "τεκμαρτού είσοδήματος" στους αυτοαπασχολούμενους, άπαντα γίνονται δύσκολα για όλους.
Με ένα εξοντωτικό φορολογικό νόμο, που αφανίζει τους αυτοαπασχολούμενους και μεγαλώνει την κερδοφορία των πολύ μεγάλων επιχειρήσεων, μετατρέποντας ουσιαστικά τη χώρα φορολογικό παράδεισο για τις πολυεθνικές, εμείς κρατάμε ζωντανό το όνειρο μας, σε ένα περιβάλλον που θέλει πολύ δύναμη και πολλές θυσίες για να επιβιώσεις.
Το Εναλλακτικό κι Ανεξάρτητο Κέντρο Τεχνολογίας - Διαδικτύου καθώς και το E - Funzine (portal) μας, συνεχίζουν να εργάζονται αδιάκοπα και με πάθος, βάζοντας ζητήματα πολιτισμού, τέχνης, ανθρωπιστικών, κοινωνικών επιστημών, αλλά και θετικών, καθώς και τεχνολογίας στο τελευταίο, με προτάσεις κι αναλύσεις που βοηθούν τον ελεύθερο μας χρόνο και να αναπτύξουμε μια άλλου είδους κοινωνική και κυρίως ταξική συνείδηση, που σήμερα βρίσκεται στο στόχαστρο.
Με πολύ κόπο και μεγάλη διάθεση προσφοράς, αλλά και με αίσθημα ευθύνης, ειδικά σε αυτή τη φάση, σε αυτές τις δυσμενείς οικονομικές συνθήκες, κάθε μικρή ενίσχυση για την παραπέρα συνέχεια του portal είναι πολύ σημαντική.
Σας ευχαριστούμε εκ των προτέρων για τη βοήθεια σας και σας ευχόμαστε καλές ηλεκτρονικές Περιηγήσεις, με μια υπόσχεση από μας, ότι κάνουμε το καλύτερο δυνατόν, πάνω και μέσα στα πλαίσια της εποχής.
